Giáo Dục | Phương Pháp Học Tập Theo Khoa Học Thần Kinh

Học tập là quá trình vận động liên tục, một hành trình của tư duy bắt đầu tư khi chúng ta chào đời và chỉ dừng lại khi chúng ta trút hơi thở cuối cùng. Bạn luôn phải học tập và nghiên cứu các kiến thức mới. Kiến thức mà được học là thông tin được tổ chức và sắp xếp theo hệ thống. Đôi khi là những trải nghiệm của chính bản thân bạn.

Đặt Vấn Đề

Thế nhưng, học tập khó vì chẳng có ai dạy cách học. Người học bị thả vào “sa mạc” kiến thức. Mặc dù hệ thống chương trình phổ thông đã được xây dựng và thiết kế phù hợp với năng lực người học ở từng giai đoạn. Để có thể ghi nhớ và vận dụng kiến thức là một con đường khó khăn. Nhưng chính vì không có sự hướng dẫn nên người học gặp phải một vấn đề lớn của cá nhân. Đó là mất nhiều thời gian để biết cách học sao cho hiệu quả.

Nếu chỉ giải thích vấn đề này những trải nghiệm bản thân thì không đầy đủ. Vì nó mang tính chất cảm tính, thiếu các bằng chứng và cơ sở. Đứng trước yêu cầu này mình nghĩ đến một cách tiếp cận hay hơn. Đó là sử dụng kiến thức về khoa học thần kinh để giải thích và lý giải các cơ chế của việc học tập. Những kiến thức này giúp bản thân mình và các bạn có cơ sở để xây dựng chiến lược, chiến thuật đáp ứng được yêu cầu học tập hiện nay. Hiểu được quá hình học tập cũng là cách bạn biết nên đưa các công cụ trí tuệ nhân tạo vào giai đoạn nào để tối ưu hóa chiến thuật học tập của bản thân. Giờ thì bắt đầu thôi!

Não Bộ Làm Gì Khi Bạn Học?

Nếu nhìn nhận dưới góc độ tâm lý học thì việc học tập là quá trình thay đổi trong hành vi. Một sinh vật thông quá trình học tập sẽ dần thích nghi với thế giới xung quanh để thay đổi, tái định hình lại hành vi của sinh vật cho phù hợp. Đứng dưới góc độ này thì học hỏi luôn phải diễn ra đối với tất cả các sinh vật. Đặc biệt sinh vật có trí tuệ cao như con người.

Tuy nhiên, bài viết này sẽ không bàn về khía cạnh tâm lý học của việc học tập. Bài viết sẽ tập trung nhiều hơn vào bản chất sinh học thần kinh, khả năng dẻo dai (neuroplasticity) trong quá trình học tập kiến thức mới. Tính chất dẻo dai của não bộ cho thấy não bộ có khả năng thay đổi về mặt vật lý, nghĩa là tái cấu trúc lại để đáp ứng các trải nghiệm mới. Dựa vào lý thuyết này thì khi chúng ta học thông tin hoặc kỹ năng mới, các kết nối cực nhỏ được gọi là khớp thần kinh (synapses) sẽ hình thành giữa các tế báo thần kinh (neuron) lân cận trong não.

Các Giai Đoạn Não Bộ Khi Học Tập

Trong quá trình học tập não bộ sẽ xảy ra theo hai cách. Hiểu được các hoạt động bạn sẽ biết cần làm gì để tiếp thu kiến thức tốt hơn. Để dễ hình dung việc học hãy tưởng tượng như cách người mở đường đi vào “khu rừng rậm rạp” nó sẽ có các giai đoạn như sau:

• Giai đoạn mới học: Não bộ giống như một khu rừng không có lối đi. Khi mới tiếp nhận kiến thức mới, tương tự với việc mở những lối nhỏ giữa các điểm tế bào thần kinh.
• Giai đoạn luyện tập: Qua quá trình thực hành, tương tự với quá trình ôn tập, các lối nhỏ này được mở rộng thành “đường mòn”. Từ các “đường mòn” nhỏ này một con “đường nhựa” được hình thành, giúp cho việc truyền dẫn thông tin trở nên dễ dàng hơn.
• Giai đoạn thành thạo: Khi luyện tập đủ, nhắc lại và ôn tập đủ thì con “đường nhựa” này được não bộ nâng cấp và biến nó thành “đường cao tốc”. Lúc này kiến thức của bạn trở thành bản năng và sẽ không cần suy nghĩ khi thực hiện nữa.

Bên trên là những gì xảy trong quá trình bạn thức, bạn chủ động cho việc học tập. Song song với quá trình học chủ động này, thì não cũng xử lý thông tin một cách tự động thông qua chia thành hai giai đoạn gồm:

• Giai đoạn thức (Lựa chọn): Khi tiếp nhận, tiếp thu kiến thức não bộ đối mặt với lượng thông tin khổng lồ và phải quyết định giữa lại cái gì thông qua hệ thống “đánh dấu” các sự kiện liên quan. Chính lý do này, bạn nên chủ động lựa chọn các thông tin mà bạn tiếp nhận, để giảm nhẹ khối lượng xử lý với hệ thống “đánh dấu” cho não.
• Giai đoạn ngủ (Củng cố): Giấc ngủ cực kỳ quan trọng đối với quá trình học tập. Trong quá trình ngủ cơ thể là thời điểm để chuyển đổi ký ức ngắn hạn thành ký ức dài hạn. Quá trình hoạt động của não bộ trong khi ngủ là não sẽ tự động “phát lại” (replay) các mô hình hoạt động đã trải qua trong ngày với tốc độ nhanh gấp nhiều lần để củng cố các kết nối.

Học Tập Hiệu Quả Hơn Cần Ôn Tập

Học tập thực sự có hiệu quả khi quá trình lặp lại được diễn ra. Điều này nghĩa là không thể ghi nhớ bất kỳ điều gì nếu không ôn tập. Giải thích quá trình dưới góc độ sinh học thần kinh, sự lặp lại diễn ra thì các tín hiệu sẽ “báo hiệu” cho não bộ ở cấp độ tế bào rằng thông tin này quan trọng và được tăng cường để xử lý hiệu quả hơn trong tương lai. Bạn cũng cần chú ý rằng quá trình ôn tập cần nhiều axit béo và protein để xây dựng và củng cố các kết nối mới. Do đó đòi hỏi nhiều năng lượng. Càng ôn tập thường xuyên, các kết nối này càng trở nên bền vững.

Việc lưu trữ hiệu quả hơn khi áp dụng kỹ thuật giãn cách (spacing technique). Kỹ thuật này khuyến khích việc chia nhỏ quá trình học tập thay vì dồn ép trong một khoảng thời gian. Não bộ cần thời gian tái sắp xếp và thực hiện các thay đổi vật lý. Kết quả của quá trình này là các khớp thần kinh và tích hợp thông tin mới được hình thành tích hợp vào hệ thống kiến thức có sẵn (schema).

Tuy nhiên, quá trình lưu trữ không phải là một quá trình tĩnh và kết quả của một lần duy nhất. Mỗi khi nhớ lại ký ức cũ cũng là thời điểm thông tin dễ bị thay đổi nhất, quá trình này có tên là tái củng cố (reconsolidation). Cơ chế này cho phép bộ não liên tục cập nhật và điều chỉnh kiến thức dựa trên những trải nghiệm mới. Cũng chính cơ chế này mang đến hệ quả là các chi tiết sai lệch cũng sẽ vô tình thâm nhập vào ký ức ban đầu.

6 Yếu Tố Để Có Thể Học Nhanh Hơn

Trong quá trình tìm kiếm những kỹ thuật học tập và những cách tối ưu cho việc học tập thì mình đã xem qua video của tác giả Lila Landowski, một nhà khoa học thần kinh và giảng viên, cô đã chỉ ra rằng khả năng học hỏi của con người dựa trên khả năng dẻo dai của não bộ (neuroplasticity). Khả năng dẻo dai của bộ não là khả năng thay đổi của bộ não để đáp ứng các trải nghiệm từ đó tích lũy kiến thức. Dựa trên cơ sở này cô chỉ ra 6 yếu tố quan trong để tối ưu việc học, bao gồm:

• Sự tập trung (Attention): Yếu tố này nhấn mạnh vào việc bạn cần phải tập trung trong suốt quá trình làm việc của bạn để đảm bảo cho việc bộ não của bạn có thể ghi nhớ thông tin lâu dài. Mối liên hệ chặt chẽ của vận động thể chất và não bộ khi chỉ cần 20 phút tập thể dục với cường độ vừa phải cũng có thể cải thiện khả năng tập trung trong khoản 2 giờ sau đó.
• Sự tỉnh táo (Alertness): Yếu tố này nhấn mạnh bạn cần sự nhận thức cụ thể điều bạn đang làm nghĩa là phải đảm bảo sự tỉnh táo trong suốt quá trình học tập. Việc duy trì sự tỉnh táo thông qua việc giải phóng adrenaline bằng tập thể dục, kỹ thuật thở hoặc việc đi tắm với nước lạnh.
• Giấc ngủ (Sleep): Hồi hải mã (hippocampus) chỉ có thể làm việc hiệu quả nếu bạn có một giấc ngủ đầy đủ. Chức năng chính của bộ phận này chính là vùng chuyển đổi những ký ức ngắn hạn trở thành những ký ức dài hạn. Nghĩa là biến những điều bạn mới thấy thành những kiến thức lâu dài được lưu trữ trong não bộ.
• Sự lặp lại (Repetition): Kiến thức mới được hình thành như những điểm nút thần kinh, việc lặp lại nhiều lần là cách duy nhất để có thể củng cố và tăng cường các kết nối thần kinh mới được hình thành này. Hơn nữa, học giãn cách (spacing technique) cũng là một cách đơn giản để bạn có thể cảm thấy việc học nhẹ nhành cũng như gia tăng hiệu quả của não bộ hơn.
• Nghỉ giải lao (Breaks): Trong suốt thời gian nghỉ giải lao thì não bộ sẽ replay lại các thông tin vừa được nạp vào bộ não. Việc replay lại này góp phần sắp xếp tái tổ chức và tìm kiếm các liên kết cũ và liên kết mới. Cũng không nên học những thứ tương tự nhau để ngăn chặn hiện tượng “can thiệp ngược” (retrograde interference) điều này làm hỏng thông tin đã được mã hóa một lần.
• Sai lầm (Mistakes): Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng tốt nhất là cố gắng không có sai lầm. Thế nhưng sai lầm chính là cách hay nhất để não bộ học tập hiệu quả hơn. Các sai lầm và nỗi lo sợ sai lầm giúp tiết ra các chất điều tiết thần kinh giúp mở ra “cửa sổ” cho khả năng dẻo dai bộ não và tăng cường sự tập trung để sửa chữa các sai sót.

Lời Kết

Trên đây là các bộ não học tập dựa trên sự hiểu biết của khoa học thần kinh. Không có con đường nào là dễ dàng, đặt biệt đó là việc học. Sự kiên trì, bền bỉ và kỷ luật là chìa khóa duy nhất để mở ra cánh cửa tri thức. Với sự hiểu biết sâu sắc về khoa học thần kinh. Có thể giúp bạn xây dựng chiến lược học tập dài hạn và chiến thuật học tập hiệu quả. Đặt trong bối cảnh mà các công nghệ trí tuệ nhân tạo đang giúp việc học tập dễ dàng hơn. Hãy để học tập không phải là một “cực hình” mà trở thành một thói quen hằng ngày của bạn.

Trương Công Lĩnh | 11/04/2026 | Email: conglinhtruong90@gmail.com | Phone: 0905.466.050